GİZLİLİK KARARI BULUNAN SORUŞTURMALARDA MÜDAFİİN HAKLARI VE SAVUNMA STRATEJİLERİ: UYGULAMAYA YÖNELİKİNCELEMELER
Gizlilik kararı bulunan soruşturmalarda müdafinin hakları ve savunma stratejileri; ceza hukuku açısından etkin müdafiin nasıl korunacağına dair detaylı analiz.
I. GİRİŞ VE NORMATİF ÇERÇEVE: SORUŞTURMANIN GİZLİLİĞİ İLE SAVUNMA HAKKIARASINDAKİ DENGE
Ceza muhakemesi hukukunda soruşturma evresi, maddi gerçeğin araştırılması, delillerin karartılmasınınönlenmesi ve şüpheli üzerindeki isnadın aydınlatılması bakımından kritik bir öneme sahiptir. Bu aşamadasoruşturmanın selametini temin etme amacı ile şüphelinin adil yargılanma, savunma ve müdafiyardımından etkin yararlanma hakları arasında hassas bir denge kurulması zorunludur.Normatif çerçevenin anayasal ve yasal temelleri şu düzenlemelere dayanmaktadır: 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36/1: Herkesin meşru vasıta ve yollardanfaydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahipolduğunu güvence altına almaktadır. 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 19/8: Hürriyeti kısıtlanan kişilerin, kısa sürededurumları hakkında karar verilmesini ve bu kısıtlamanın kanuna aykırılığı hâlinde hemen serbestbırakılmalarını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkını tanımaktadır. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 157/1: Kanunun başka hüküm koyduğuhâller saklı kalmak ve savunma haklarına zarar vermemek koşuluyla soruşturma evresindeki usulişlemlerinin gizli olduğunu kurala bağlamaktadır. 5271 sayılı CMK m. 153/1: Müdafiin, soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebileceğini veistediği belgelerin bir örneğini harçsız olarak alabileceğini düzenlemektedir. 1136 sayılı Avukatlık Kanunu m. 2/3 ve m. 46/2: Yargı organları ve kamu kurumlarınınavukatlara görevlerinin yerine getirilmesinde yardımcı olmak ve kanunlarındaki özel hükümler saklıkalmak kaydıyla bilgi ve belgeleri incelemelerine sunmakla yükümlü olduğunu; avukatın vekâletname olmaksızın dava ve takip dosyalarını inceleyebileceğini, vekâletname ibrazı hâlindeörnek alabileceğini emretmektedir.
Soruşturmanın gizliliğinin hukuki gayesi ve savunma hakkı karşısındaki konumu, yargı içtihatlarındaetraflıca açıklanmıştır. Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 18.10.2023 tarihli (E. 2019/385, K. 2023/534)kararında gizliliğin temel fonksiyonu; "Soruşturmalarda gizliliğin korunmasında, maddi gerçeğinbulunmasına yönelik soruşturma faaliyetinin selametinin yanı sıra, masumiyet karinesi ile bukarinenin görünümü olan kişilerin lekelenmeme olarak adlandırılan haklarının korunması daamaçlanmaktadır." şeklinde tespit edilmiştir.
Bununla birlikte, Ceza Genel Kurulunun 06.11.2024 tarihli (E. 2023/614, K. 2024/340), 18.10.2023tarihli (E. 2019/385, K. 2023/534) ve 15.02.2023 tarihli (E. 2019/26, K. 2023/91) kararlarında aktarılan6352 sayılı Kanun Tasarısı gerekçesinde soruşturma gizliliğinin sınırları açıkça vurgulanmıştır:"Her şeyden önce bu gizlilik, savunma hakkını kısıtlar bir şekilde uygulanamayacaktır.Soruşturma evresindeki işlemler ve içerikleri, soruşturmanın taraflarından şüpheliye veyamüdafiine karşı, savunma hakkının kullanılmasını engelleyecek şekilde gizli tutulamayacaktır."Aynı Kanun değişikliği gerekçesinde, "Avukat, soruşturma dosyasını incelemek olanağına sahiptir."denilerek müdafiin dosyaya erişiminin asıl olduğu ve gizlilik kuralının savunma makamını tamamenişlevsiz bırakacak biçimde yorumlanamayacağı ifade edilmiştir.
II. CMK M. 153 KAPSAMINDA DOSYAYA ERİŞİMİN KISITLANMASI: KOŞULLAR,KAPSAM VE İSTİSNALAR
1. Kısıtlama Kararının Verilme Koşulları (CMK m. 153/2)
CMK m. 153/2 uyarınca müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi,"soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkimkararıyla kısıtlanabilir" (Yargıtay 10. Ceza Dairesi, 28.10.2025, E. 2024/3311, K. 2025/10746). Kanunkoyucu kısıtlama kararı verilmesini üç kümülatif şarta bağlamıştır:
1. Katalog Suç Sınırlaması: Kısıtlama kararı yalnızca CMK m. 153/2 fıkrasında sınırlı biçimdesayılan katalog suçlara ilişkin soruşturmalarda verilebilir: 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nda yer alan kasten öldürme (m. 81, 82, 83), cinsel saldırı(m. 102 birinci fıkra hariç), çocukların cinsel istismarı (m. 103), uyuşturucu veya uyarıcımadde imal ve ticareti (m. 188), suç işlemek amacıyla örgüt kurma (m. 220), DevletinGüvenliğine Karşı Suçlar (m. 302, 303, 304, 307, 308), Anayasal Düzene ve Bu Düzeninİşleyişine Karşı Suçlar (m. 309 ila 316), Devlet Sırlarına Karşı Suçlar ve Casusluk (m. 326 ila337). 6136 sayılı Kanun m. 12’de tanımlanan silah kaçakçılığı suçları. 5411 sayılı Bankacılık Kanunu m. 160’ta tanımlanan zimmet suçu. 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu'nda tanımlanan suçlar. Bu katalog haricindeki suçlarda dosya inceleme ve örnek alma yetkisi hiçbir surettekısıtlanamaz.
2. Cumhuriyet Savcısının İstemi ve Hâkim Kararı: Karar re’sen verilemez. Soruşturmayıyürüten Cumhuriyet savcısının talebi üzerine sulh ceza hâkimliği tarafından verilmelidir.3. Soruşturmanın Amacının Tehlikeye Düşmesi Riski: Dosyanın incelenmesinin maddigerçeğin ortaya çıkarılmasını, delillerin muhafazasını veya soruşturmanın selametini tehlikeyedüşüreceğine ilişkin somut olguların bulunması gerekir.
2. Dosya İnceleme Yetkisinin Süjesi ve Müdafilik SıfatıYargıtay 10. Ceza Dairesinin 28.10.2025 tarihli (E. 2024/3311, K. 2025/10746) kararında vurgulandığıüzere, CMK m. 153 kapsamındaki inceleme ve kısıtlama rejimi münhasıran şüpheli veya sanığınmüdafiine ilişkindir: "ancak şüpheli veya sanığın baro tarafından atanan veya vekalet sözleşmesiolan avukatın müdafi sayılması, dosyayı inceleme yetkisinin de yalnızca şüpheli veya müdafiyetanınması her avukata böyle bir yetkinin verilmemiş olması" gerekmektedir. Dolayısıyla müdafiliksıfatı bulunmayan avukatların CMK m. 153/1’deki doğrudan dosya inceleme yetkisindenyararlanamayacağı, bu sıfatın vekâletname, görevlendirme yazısı ya da UYAP kaydı ile tevsik edilmesigerektiği belirtilmiştir.
3. Kısıtlama Kapsamı Dışında Kalan Belgeler (CMK m. 153/3)CMK m. 153/3 hükmü, kısıtlama kararı verilmiş olsa dahi savunma makamının mutlak surette erişimineaçık tutulması gereken evrakı belirlemiştir: Yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesini içeren tutanaklar (kolluk, savcılık veya hâkimlik ifadeve sorgu tutanakları), Bilirkişi raporları, Adı geçenlerin (şüpheli veya müdafiin) hazır bulunmaya yetkili oldukları diğer adli işlemlereilişkin tutanaklar (arama, elkoyma, yer gösterme, keşif tutanakları gibi).Bu belgeler hakkında kısıtlama kararı uygulanamaz; müdafiin talebi hâlinde gecikmeksizin incelemesinesunulmalı ve harçsız örneği verilmelidir.
4. Kısıtlamanın Sona Ermesi (CMK m. 153/4)CMK m. 153/4 uyarınca; müdafi, iddianamenin mahkeme tarafından kabul edildiği tarihten itibaren dosyaiçeriğini ve muhafaza altına alınmış delilleri inceleyebilir, bütün tutanak ve belgelerin örneklerini harçsızolarak alabilir. Dolayısıyla soruşturma evresindeki kısıtlama kararı iddianamenin kabulüyle kendiliğindensona erer.
5. Müdafiin Yetki ve Sorumlulukları ile Sır Saklama Sınırı (TCK m. 285)Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 06.11.2024 tarihli (E. 2023/614, K. 2024/340) ve 15.02.2023 tarihli (E.2019/26, K. 2023/91) kararlarında işaret edildiği üzere, 6352 sayılı Kanun ile TCK m. 285 yenidendüzenlenmiş olup: "soruşturmanın gizliliği kavramı, soruşturmanın taraflarına veya diğer kişilerekarşı gizliliğin ihlali şeklinde ikiye ayrılmıştır".
Ceza Genel Kurulunun anılan kararlarında aktarılan kanun değişikliği gerekçesinde, dosya incelemeyetkisine sahip müdafiin edindiği delil ve bilgileri "sadece müvekkilini savunması için kullanacak,bunları yayınlamak, örneğin medyaya vermek gibi fiillere girişemeyecektir" tespiti yer almaktadır.Müdafi, savunma sınırları içinde dosyadan bilgi edinme hakkına sahipken, bu bilgileri alenileştirmeme vesavunma faaliyeti dışına çıkarmama sorumluluğu altındadır.
III. KISITLAMA REJİMİ ALTINDA İFADE, TUTUKLAMA VE ADLİ KONTROLSÜREÇLERİNDE SAVUNMA STRATEJİSİ
Dosyaya erişimin kısıtlandığı soruşturmalarda şüphelinin usul güvencelerinden tam olarakyararlanabilmesi, müdafiin savunmayı şekli bir refakatin ötesine taşıyarak etkin yürütmesine bağlıdır.Yargıtay 3. Ceza Dairesi 26.02.2024 tarihli (E. 2021/21033, K. 2024/2685) ve 01.10.2024 tarihli (E.2022/3028, K. 2024/11024) kararlarında temel savunma haklarına ilişkin olarak: "bu hakların teorik vesoyut değil, etkili ve pratik olacak şekilde yorumlanması gerekmektedir" ilkesini kabul etmiştir.
A. İfade ve Sorgu Aşamasında Etkin Savunma
1. Müdafi ile Görüşme ve Refakat Güvencesi: CMK m. 154/1 uyarınca şüpheli, vekâletnamearanmaksızın müdafii ile her zaman başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşme hakkınasahiptir. Belirli terör ve örgütlü katalog suçlarda CMK m. 154/2 uyarınca hâkim kararıylagörüşme en fazla yirmi dört saat süreyle kısıtlansa dahi, bu süre zarfında kesinlikle ifadealınamaz. Yargıtay 3. Ceza Dairesi 10.05.2023 tarihli (E. 2021/16679, K. 2023/2907) ve04.04.2024 tarihli (E. 2022/2165, K. 2024/5185) kararlarında: "Kural olarak, sanığa, polistarafından ifadesinin alındığı veya tutuklu olarak yargılandığı andan itibaren avukatyardımından yararlanma imkanı sağlanmalıdır" tespitini yapmıştır. Dairenin 11.12.2025tarihli (E. 2025/6143, K. 2025/28675) kararında aktarılan AİHM kararında poliste ifadeverirken avukata erişim sağlanmamasının AİHS m. 6/1 ve 6/3-c ihlali oluşturduğu, AnayasaMahkemesinin de anılan kararda aktarılan kararında "Anayasa’nın 36. maddesinde güvencealtına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki hakkaniyete uygun yargılanmahakkıyla bağlantılı olarak müdafi yardımından yararlanma hakkının İHLALEDİLDİĞİNE" hükmettiği belirtilmiştir; benzer şekilde 02.10.2024 tarihli (E. 2024/1372, K.2024/11842) kararda aktarılan AİHM kararında "AİHS'nin 6/1 ve 6/3 maddesinin (ilksorgulama sırasında adli yardımdan yoksun bırakılması) ihlal edildiğine" ve AnayasaMahkemesinin "Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan müdafiidenyararlanma hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE" karar verildiği yer almaktadır.2. Suçlamanın Öğrenilmesi (CMK m. 147/1-b): Kısıtlama kararı bulunsa dahi şüpheliye isnatedilen eylem fiili ve hukuki unsurlarıyla somutlaştırılarak anlatılmalıdır. İfade öncesinde CMKm. 153/3 uyarınca mevcut bilirkişi raporları ve hazır bulunulan işlem tutanakları talep edilmeli,isnadın soyut bırakılması hâlinde CMK m. 147/1-e uyarınca susma hakkı stratejik bir savunmaaracı olarak değerlendirilmeli ya da CMK m. 147/1-f gereğince şüpheden kurtulmaya elverişlisomut delillerin toplanması açıkça istenmelidir.3. Savunma İçin Yeterli Zaman ve İmkân: Yargıtay 3. Ceza Dairesinin 01.10.2024 tarihli (E.2022/3028, K. 2024/11024) kararında savunma güvencesinin gereği olarak: "müdafiin dosyayıçalışmak, savunma hazırlamak ve gerektiği taktirde başvurucuya danışmak için yeterlizaman, imkân ve kolaylıklara sahip olduğu söylenemez" şeklindeki sakıncaların giderilmesigerektiği, savunma hakkının tam ve yeterince kullanılmasının zorunlu olduğu belirtilmiştir.
B. Tutuklama Sürecinde Müdafi Faaliyetleri ve Savunma Güvenceleri
1. Zorunlu Müdafilik Şartı (CMK m. 101/3): Tutuklama istemiyle sulh ceza hâkimliğine sevkedilen şüpheli bakımından müdafi görevlendirilmesi mutlak kanuni zorunluluktur. Yargıtay 12.Ceza Dairesinin 13.05.2024 tarihli (E. 2021/9821, K. 2024/2293) kararında ve Yargıtay 2. CezaDairesinin 14.05.2025 tarihli (E. 2025/2686, K. 2025/9030) kararında vurgulandığı üzere;"Tutuklama istenildiğinde, şüpheli veya sanık, kendisinin seçeceği veya baro tarafındangörevlendirilecek bir müdafiin yardımından yararlanır." Yargıtay 3. Ceza Dairesinin26.02.2024 tarihli (E. 2021/21033, K. 2024/2685) ve 04.04.2024 tarihli (E. 2022/2165, K.2024/5185) kararlarında da "tutuklama talebiyle mahkemeye sevk edilmesi (CMK’nın101/3. maddesi)" zorunlu müdafilik hâlleri arasında sayılmıştır. Yargıtay 3. Ceza Dairesinin06.03.2024 tarihli (E. 2021/2962, K. 2024/4881) kararında aktarılan Yargıtay 16. CezaDairesinin önceki bozma ilamında; "tutuklanması istenen ve seçtiği bir müdafii debulunmayan sanığa müsnet suçun niteliği ve ön görülen ceza miktarı gözetilmeksizinmüdafii görevlendirilmesinin yasal zorunluluk olması karşısında" savunma hakkınınkısıtlanamayacağı açıklanmıştır.2. Delillere Erişim Kısıtlılığı ve Silahların Eşitliği İlkesi: Tutuklu bulunan ve dosyasınakısıtlama getirilen şüphelinin delillere erişim imkânının daralması, müdafi yardımının öneminiartırmaktadır. Yargıtay 3. Ceza Dairesinin 23.05.2023 tarihli (E. 2021/8821, K. 2023/3415)kararında aktarılan Yargıtay 16. Ceza Dairesinin önceki bozma ilamında; tutuklanması istenenkişiye müdafi görevlendirilmemesinin "delillere erişme ve savunma hazırlama imkanlarıitibariyle (AİHM Gregaceviç/Hırvatistan) çelişmeli yargılamanın gereği olan "silahlarıneşitliği" ilkesinin ve Anayasanın 36, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 6. maddeleri ileteminat altına alınan adil yargılanma hakkının ihlali sonucunu doğuracak biçimde(AİHM Salduz/Türkiye), adaletin selameti açısından gerekli olan müdafiigörevlendirilmeden yargılama yapılıp sorgusu tespit edilmek suretiyle savunma hakkınınkısıtlanması" sonucunu doğuracağı tespit edilmiştir. Aynı doğrultuda Dairenin 10.05.2023tarihli (E. 2021/16679, K. 2023/2907) kararında da bu eksikliğin "delillere erişme ve savunmahazırlama imkanları itibariyle çelişmeli yargılamanın gereği olan “silahların eşitliği"ilkesine aykırı düşeceği ifade edilmiştir. Yargıtay 3. Ceza Dairesinin 16.05.2023 tarihli (E.2021/15590, K. 2023/3015) kararında aktarılan İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 2. Ceza Dairesigerekçesinde; "Tutuklu ve delillere erişim imkanı da kısıtlı olan sanığın müdafi talebibulunmasa dahi mahkemece barodan resen talepte bulunularak müdafi görevlendirilmesisağlanması sonrasında, sanığın savunmasının alınması gerekirken, müdafigörevlendirmesi yapılması sağlanmadan duruşmaya devamla, sanığın savunma haklarınınkısıtlandığı anlaşılmıştır." denilmiş; 28.03.2023 tarihli (E. 2021/16509, K. 2023/1775) karardaaktarılan istinaf gerekçesinde ise "tutuklu olup bu nedenle delillere erişim imkanı da kısıtlıolan sanığın sorgusunun müdafi hazır bulundurulmadan yapılarak,bu sorgu ileyetinilmek suretiyle hüküm kurularak sanığın savunma hakkının kısıtlandığıanlaşılmıştır." tespiti yapılmıştır.3. Somut Olgularla Gerekçelendirme Zorunluluğu (CMK m. 101/1-2): Kısıtlama kararı altındadahi tutuklama isteminde ve kararında kuvvetli suç şüphesini, tutuklama nedenlerini, tedbirinölçülü olduğunu ve adli kontrolün yetersiz kalacağını gösteren delillerin somut olgularlagerekçelendirilmesi zorunludur. Dosyaya kısıtlama konulduğu gerekçesiyle şüpheli vemüdafiinden gizlenen delillerin tutuklamaya doğrudan dayanak yapılması hâlinde, müdafiisnadın ve sevk gerekçelerinin çelişmeli yargılama uyarınca duruşmada tartışmaya açılmasınıtalep etmelidir.
C. Adli Kontrol Sürecinde Müdafi Faaliyetleri
CMK m. 109 uyarınca tutuklama sebeplerinin varlığı hâlinde dahi öncelikle adli kontrol tedbirlerinindeğerlendirilmesi yasal bir gerekliliktir. Kısıtlama kararı bulunan soruşturmalarda müdafi;1. Ölçülülük İlkesi ve Kademeli Tedbir Talebi: Şüphelinin sabit ikametgâhı, iş durumu ve delildurumunu gözeterek CMK m. 109/3 bentlerinde yer alan yurt dışına çıkamamak (a), belirliyerlere düzenli başvurmak (b) veya güvence yatırmak (f) gibi daha hafif yükümlülüklerinuygulanmasını istemelidir.2. Konutunu Terk Etmeme Tedbirinin Hukuki Niteliği: CMK m. 109/3-j kapsamında konutunuterk etmemek tedbirine karar verilmesi hâlinde, CMK m. 109/6 uyarınca bu yükümlülük altındageçen her iki günün cezanın mahsubunda bir gün olarak dikkate alınacağı gözetilmeli; fiilihürriyet kısıtlaması doğuran bu tedbire karşı da itiraz yolları etkin biçimde işletilmelidir.
IV. KISITLAMA VE KORUMA TEDBİRLERİNE KARŞI KANUN YOLLARI VE DENETİMUSULÜ (CMK M. 268)
Kısıtlama, tutuklama ve adli kontrol kararlarına karşı başvurulacak itiraz kanun yolu ve denetim mercileriCMK m. 268’de düzenlenmiştir:1. CMK m. 153/2 Kapsamındaki Kısıtlama Kararına İtiraz: Sulh ceza hâkimliğinin dosyainceleme ve örnek alma yetkisinin kısıtlanmasına ilişkin kararlarına karşı, ilgililerin kararıöğrendiği günden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir (CMK m. 268/1). İtiraz merci CMKm. 268/3-a bendi uyarınca belirlenir: O yerde birden fazla sulh ceza hâkimliği varsa numaraolarak kendisini izleyen hâkimliğe, son numaralı hâkimlik için bir numaralı hâkimliğebaşvurulur. İtiraz dilekçesinde suçun CMK m. 153/2'deki katalog suçlardan olmadığı,soruşturmanın amacının tehlikeye düşeceğine dair somut gerekçe gösterilmediği veyakısıtlamanın ölçüsüz olduğu somut argümanlarla ortaya konulmalıdır.2. Tutuklama ve Adli Kontrol Kararlarına İtiraz: 7331 sayılı Kanun ile değişik CMK m.268/3-b uyarınca; sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrole ilişkin verdiği kararlarakarşı yapılan itirazların incelenmesi, yargı çevresinde bulunduğu asliye ceza mahkemesihâkimine aittir. İtiraz süresi kararın tefhim veya tebliğinden itibaren iki haftadır.3. Delillerin Duruşmada Tartışılması Denetimi: Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 13.02.2024tarihli (E. 2023/248, K. 2024/44) kararında müdafiin kısıtlılık kararı nedeniyle dosya içeriğineulaşılamadığı yönündeki itirazı değerlendirilirken; ana sunucu verileri gibi birtakım delillerinverilmemesi mutlak bozma sebebi sayılmamış, ancak "yargılama sürecinde tarafların budelile karşı somut itirazlarının inceleme ve değerlendirmeye tabi tutulması, gerektiğitakdirde bilirkişi incelemesi yapılması zorunluluğu" vurgulanmıştır. Yargıtay 3. CezaDairesi de 23.05.2023 tarihli (E. 2021/8821, K. 2023/3415) kararında, dijital rapor ve tanıkbeyanlarının duruşmada okunup tartışılarak hukuki durumun takdir edilmesi gerektiğinibelirterek ilk derece mahkemesinin kararını bozmuştur.
V. UYGULAMA İÇİN MÜDAFİ YOL HARİTASI VE STRATEJİK ÖNERİLER
CMK m. 153 uyarınca soruşturma dosyasına erişimin kısıtlandığı hâllerde müdafiin izleyebileceği somutadımlar şunlardır:1. Müdafilik Sıfatının Derhal Tevsiki: Yargıtay 10. Ceza Dairesinin içtihadı uyarınca dosyainceleme yetkisi yalnızca şüpheli müdafiine tanındığından, müdafi vekâletname veya barogörevlendirme yazısını derhal soruşturma dosyasına sunmalı ve UYAP kaydını yaptırmalıdır.2. Muaf Belgelerin Harçsız Suretinin İstenmesi: CMK m. 153/3 uyarınca kısıtlama kararıkapsamı dışında bırakılan şüpheli ifade tutanakları, tüm bilirkişi raporları ve hazır bulunmayayetkili olunan adli işlem tutanaklarının (arama, elkoyma vb.) onaylı örnekleri kalemden veyasoruşturma savcılığından harçsız olarak talep edilmelidir.3. Kısmi Kısıtlama Talebinde Bulunulması: Dosyanın tümüne toptan kısıtlama kararı verilmesisilahların eşitliği ilkesini zedeleyeceğinden; itiraz dilekçelerinde yalnızca soruşturmanınamacını doğrudan tehlikeye düşürecek spesifik evrakın kısıtlanması, diğer kısımlarınincelemeye açık tutulması istenmelidir.4. Zorunlu Müdafilik Güvencesinin Tutuklama Sorgusunda İleri Sürülmesi: CMK m. 101/3gereğince tutuklama sevki zorunlu müdafilik hâlidir. Müdafi refakati olmaksızın sorguyapılması veya karar verilmesi mutlak hukuka aykırılık teşkil eder. Şüpheli aleyhinetutuklamaya sevk maddesinde ileri sürülen somut delillerin kısıtlama gerekçesiyle saklanmasıhâlinde, isnadın somutlaştırılması ve duruşmada açıkça tartışılması talep edilmelidir.5. Ölçülülük Denetimi ve Seçenek Yaptırımlar: Tutuklama istemi karşısında CMK m. 109uyarınca adli kontrol seçenekleri (yurt dışı çıkış yasağı, imza yükümlülüğü gibi) somutgerekçelerle mahkemeye sunulmalıdır.6. Kısıtlamanın Kaldırılması Talepleri: Soruşturmanın seyrinde deliller toplandıkça, gizlilikkararı verilmesini gerektiren tehlike unsurları ortadan kalkacağından, sulh ceza hâkimliğindenveya savcılıktan kısıtlama kararının kaldırılması periyodik olarak talep edilmelidir.7. Sır Saklama Yükümlülüğüne Uyum: TCK m. 285 ve ilgili Yargıtay Ceza Genel Kuruluiçtihatları doğrultusunda, soruşturma dosyasından elde edilen bilgi ve belgeler yalnızcamüvekkilin savunması amacıyla kullanılmalı; alenileştirilmemeli veya basın-yayın organlarınaaktarılmamalıdır.
Usuli Sonuçlar ve Dava Stratejisine Etkiler
CMK m. 153 kapsamında dosya inceleme yetkisinin kısıtlandığı soruşturmalarda müdafiin izlemesigereken usuli adımlar, muhakemenin aşamalarına göre aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.Muhakeme aşaması Müdafiin izlemesi gereken usulî adım Hukuki dayanakSoruşturma / Gözaltı Kısıtlama kararının şartlarını, gerekçesinive kapsamını denetlemek. CMK 153/2
Dosyanın incelenmesi Kısıtlama dışındaki tutanak ve belgeleri incelemek CMK 153/3
Şüpheliyle görüşme Gizli ve baş başa görüşme hakkını kullanmak CMK 154İfade ve sorgu İsnadın açıklanmasını ve savunma hakkınınetkin kullanımını sağlamak. CMK 147Lehe deliller Şüpheli lehine delillerin toplanmasını talep etmek. CMK 147/1-fTutuklama talebi Savunma hakkı ve dosyaya erişim kısıtlamasınıdeğerlendirmek. CMK 101Tutuklamaya karşı savunma Suç şüphesini, tutuklama nedenlerini veölçülülüğü tartışmak. CMK 100-101Adli kontrol Tutuklama yerine uygulanabilecek ölçülütedbirleri önermek. CMK 109Kısıtlama kararına itiraz Kararın hukuka aykırılığına karşı itiraz etmek. CMK 267 vd.
Tutuklama / Adli kontrol itirazKararın hukuka ve ölçülülük ilkesineaykırılığını ileri sürmek. CMK 267 vd.
Maddi Hukuk Sonuçları ve Risk Alanları
Dosyaya erişimin kısıtlandığı süreçlerde savunma faaliyeti yürütülürken karşılaşılabilecek maddi hukukriskleri ve sonuçlar şunlardır:1. Suç Niteliğinin Katalog Kapsamına Sokulması Riski (Suç Vasfının Belirlenmesi):Uygulamada kolluk fezlekelerinde veya savcılık sevklerinde, sırf CMK m. 153/2 uyarıncakısıtlama kararı alabilmek ya da tutuklama kolaylığı sağlamak amacıyla suç vasfının kastenkatalog suçlar (örneğin TCK m. 220 Örgüt Kurma/Üye Olma, TCK m. 314 Silahlı Örgüt, TCKm. 188 Uyuşturucu Ticareti) kapsamında gösterilmesi riski mevcuttur. Müdafi, isnat edileneylemin unsurları itibarıyla katalog suç oluşturmadığını maddi ceza hukuku ilkeleriçerçevesinde ortaya koymalı ve kısıtlamanın yasal dayanaktan yoksun olduğunu savunmalıdır .2. Soruşturmanın Gizliliğini İhlal Suçu (TCK m. 285) ve Savunma Dokunulmazlığı Sınırı:TCK m. 285/1-2 uyarınca gizli tutulması gereken soruşturma işlemlerini alenen ifşa edenlercezalandırılır. Ancak 6352 sayılı Kanun ile getirilen güvence uyarınca, soruşturmanın gizliliğisavunma hakkını engelleyecek şekilde uygulanamaz. Müdafi, CMK m. 153/3 kapsamında veyakısıtlanmamış evraklardan elde ettiği bilgileri yalnızca müvekkilinin savunması amacıylakullanabilir. Bu bilgilerin basınla paylaşılması veya alenileştirilmesi TCK m. 285 kapsamındasuç teşkil edebileceğinden, savunma faaliyeti ile ifşa arasındaki çizgi net korunmalıdır.
3. Haksız Yakalama ve Tutuklama Nedeniyle Tazminat (CMK m. 141 vd.): Kısıtlama kararı arkasına sığınılarak temel delillerden haberdar edilmeksizin, somut gerekçesiztutuklanan veya adli kontrole tabi tutulan şüpheliler hakkında kovuşturmaya yer olmadığı(KYOK) veya beraat kararı verildiğinde, CMK m. 141/1-a, d hükümleri uyarınca maddi vemanevi tazminat davası ikame etme hakkı doğar .
Somut Olaya Uygulanabilecek Çıkarımlar
Kısıtlama kararı bulunan bir ceza soruşturmasında görev alan avukatlar için adım adım kontrol listesi(Checklist): [ ] 1. Kararın Tipiklik ve Yetki Denetimi: Soruşturulan suç CMK m. 153/2’deki katalogda yer alıyor mu? Kısıtlama kararı savcı istemi üzerine Sulh Ceza Hâkimi tarafından verilmiş mi? (Savcınıntek taraflı kısıtlama yazısı hukuken geçersizdir) [ ] 2. CMK m. 153/3 Kapsamındaki Belgelerin Derhal Alınması: Şüphelinin kolluk/savcılık ifade tutanakları alındı mı? Dosyada mevcut bilirkişi raporları (adli tıp, balistik, kriminal, mali vb.) istendi mi? Şüphelinin/müdafiin hazır bulunmaya yetkili olduğu arama, elkoyma, yer göstermetutanaklarının sureti harçsız olarak temin edildi mi? [ ] 3. Kısmi İnceleme ve Suret Alma Talebi: Sulh Ceza Hâkimliğine ve Savcılığa dilekçe verilerek, soruşturmayı tehlikeyedüşürmeyecek evrakların incelemeye açılması veya en azından fiziki delillere aitinceleme/çözüm tutanaklarının verilmesi talep edildi mi? [ ] 4. İfade/Sorgu Esnasında Tutanağa Geçirilecek Usuli Şerhler: Şüpheliye yöneltilen suçlamanın somut vakıaları açıklandı mı? Kısıtlı evraka dayalı soru sorulduğunda delilin özünün açıklanması istendi mi? Açıklanmayan deliller bakımından savunma hakkının kısıtlandığı ve lehe delillerintoplanması istemi tutanağa yazdırıldı mı? [ ] 5. Tutuklama Sevkinde " Çekirdek Delil" Savunması: Tutuklamaya sevk maddesi karşısında kuvvetli suç şüphesini oluşturan somut delillerinsavunmaya açılmadığı belirtildi mi? [ ] 6. Adli Kontrol Yükümlülüklerinin Somut Olarak Belirlenmesi: Şüphelinin sabit ikametgâhı, mesleği ve ailevi durumu belgelenerek kaçma şüphesiçürütüldü mü?
CMK m. 109 kapsamındaki seçenek tedbirler (imza, yurt dışı yasağı, ev hapsi) somut
olarak önerildi mi? [ ] 7. İtiraz Kanun Yolunun İşletilmesi: Kısıtlama kararına karşı CMK m. 268/3-a uyarınca takip eden Sulh Ceza Hâkimliğineitiraz edildi mi? Tutuklama/Adli kontrol kararına karşı CMK m. 268/3-b uyarınca yetkili Asliye CezaMahkemesine iki hafta içinde itiraz sunuldu mu?
Açık Sorular, İstisnalar ve Belirsizlikler
Literatürde ve uygulamada henüz mutlak bir çözüme kavuşturulmamış belirsizlik alanları şunlardır:1. Kısıtlama Süresinin Belirsizliği: CMK m. 153'te kısıtlama kararlarının azami bir süreylesınırlandırılmamış olması, kovuşturma aşamasına kadar (bazen yıllarca süren soruşturmalarda)dosyanın kapalı kalmasına yol açmaktadır. Bu durumun AİHS m. 5 ve m. 6 bağlamındaölçülülük ilkesini zedelediği yönündeki doktriner eleştiriler sürmektedir.2. Kısıtlamanın Savcı Tarafından Kaldırılması Yetkisi: Doktrinde, kısıtlama şartları ortadankalktığında hâkim kararını beklemeden bizzat Cumhuriyet savcısının kısıtlamayı kaldırabilmesigerektiği ileri sürülmektedir . Ancak uygulamada savcılıkların hâkim kararını gerekçegöstererek re'sen kaldırma işlemi yapmaktan kaçındığı görülmektedir.3. Tutuklama Sonrası Otomatik Açılma Sorunu: Yazar görüşlerinde, şüpheli tutuklandıktansonra kısıtlamanın derhal sona ermesi gerektiği savunulsa da pozitif hukukta kısıtlamayıiddianamenin kabulüne kadar sürdüren kural (CMK m. 153/4) varlığını korumaktadır. Bunormatif durum ile AİHM/AYM'nin çekirdek delile erişim standartları arasındaki uyuşmazlıkyargısal kararlarla dengelenmeye çalışılmaktadır.4. Adli Kontrolde Dosyaya Erişim Standardı: Tutuklama tedbiri için geliştirilen katı "çekirdekdelile erişim" standardının, konutunu terk etmeme (ev hapsi) veya ağır adli kontrolyükümlülükleri altına alınan şüpheliler bakımından ne ölçüde katı uygulanacağı hususundaiçtihatlarda tam bir yeknesaklık bulunmamaktadır.
Sonuç ve Pratik Değerlendirme
Ceza muhakemesinde CMK m. 153 uyarınca verilen soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması kararları,soruşturmanın selameti ve delillerin muhafazası gibi kamusal menfaatleri koruma işlevine sahiptir. Ancakbu meşru amaç, hiçbir koşulda şüphelinin savunma hakkını ve adil yargılanma güvencelerini tamamenortadan kaldıracak, savunmayı "şekli bir formaliteye" indirgeyecek biçimde uygulanamaz .Uygulamada müdafiler; kısıtlama kararını dosyanın bütünüyle erişilemez olduğu yönündeki fiilikabullerle karşılamamalıdır . Kararın CMK m. 153/2'deki yasal şartları (katalog suç, savcı talebi, hâkimkararı, somut tehlike) taşıyıp taşımadığı denetlenmeli; CMK m. 153/3 kapsamındaki şüpheli ifadeleri,bilirkişi raporları ve taraf olunan adli işlem tutanakları derhal dosyadan talep edilmelidir.Özellikle ifade alma, tutuklama ve adli kontrol süreçlerinde savunma makamı; AİHM'in yerleşikiçtihatları ile Anayasa Mahkemesi'nin 2025 yılı Hüda Kaya standardı çerçevesinde, suçlamaya vetutuklamaya esas teşkil eden temel (çekirdek) delillerin içeriğinin savunmaya bildirilmesini zorlamalıdır .
Kısıtlı evrakın açıklanmaması durumunda savunma hakkının engellendiği tutanaklara geçirilmeli;tutuklama istemlerine karşı CMK m. 109 adli kontrol seçenekleri somut olgularla alternatif olaraksunulmalı ve CMK m. 268 uyarınca itiraz kanun yolları eksiksiz işletilmelidir. Hukuk devletinde meşrubir soruşturma, ancak savunma haklarına saygı gösterilen ve silahların eşitliğinin sağlandığı usuligüvenceler zemininde yürütülebilir.Sonuç olarak, kısıtlama kararı bulunan soruşturmalarda müdafilik görevi, yalnızca mevcut usuli işlemlerekatılmaktan ibaret olmayıp savunma hakkının etkin biçimde korunmasını da gerektirmektedir.Soruşturmanın gizliliği ile savunma hakkı arasında kurulacak denge, kısıtlama kararlarının kanuni sınırlariçerisinde uygulanmasına ve müdafiin sahip olduğu yetkileri etkin şekilde kullanabilmesine bağlıdır. Bunedenle müdafi, dosyaya erişimin sınırlandığı hâllerde dahi hukuki imkânları titizlikle değerlendirmeli;şüphelinin haklarını korumak ve adil yargılanma güvencelerini sağlamak amacıyla gerekli usulibaşvuruları zamanında gerçekleştirmelidir.
Av.MELİKE BEYZA AY
Kaynakça
İçtihat Referansları1-Yargıtay, Ceza Genel Kurulu, E. 2023/614, K. 2024/340, T. 06.11.20242-Yargıtay, Ceza Genel Kurulu, E. 2019/385, K. 2023/534, T. 18.10.20233-Yargıtay, Ceza Genel Kurulu, E. 2019/26, K. 2023/91, T. 15.02.20234-Yargıtay, 3. Ceza Dairesi, E. 2021/2962, K. 2024/4881, T. 06.03.20245-Yargıtay, 10. Ceza Dairesi, E. 2024/3311, K. 2025/10746, T. 28.10.20256-Yargıtay, 3. Ceza Dairesi, E. 2021/15590, K. 2023/3015, T. 16.05.20237-Yargıtay, 12. Ceza Dairesi, E. 2021/9821, K. 2024/2293, T. 13.05.20248-Yargıtay, 3. Ceza Dairesi, E. 2022/3917, K. 2024/16943, T. 05.12.20249-Yargıtay, 3. Ceza Dairesi, E. 2025/6143, K. 2025/28675, T. 11.12.202510-Yargıtay, 3. Ceza Dairesi, E. 2024/1372, K. 2024/11842, T. 02.10.202411-Yargıtay, 2. Ceza Dairesi, E. 2023/23431, K. 2024/5047, T. 27.03.202412-Yargıtay, 3. Ceza Dairesi, E. 2021/8821, K. 2023/3415, T. 23.05.202313-Yargıtay, 3. Ceza Dairesi, E. 2021/16509, K. 2023/1775, T. 28.03.202314-Yargıtay, Ceza Genel Kurulu, E. 2024/553, K. 2025/126, T. 12.03.202515-Yargıtay, 3. Ceza Dairesi, E. 2021/21033, K. 2024/2685, T. 26.02.202416-Yargıtay, 3. Ceza Dairesi, E. 2022/3028, K. 2024/11024, T. 01.10.202417-Yargıtay, 3. Ceza Dairesi, E. 2021/3376, K. 2023/3137, T. 11.05.202318-Yargıtay, 12. Ceza Dairesi, E. 2022/6176, K. 2026/1345, T. 11.02.2026Literatür Referansları1-Tez, Ceza Muhakemesinde Çelişmeli Yargılama ve Silahların Eşitliği İlkesi ve Olağanüstü HalDüzenlemelerinin Bu İlkelere Etkisi - Mesut Can Tarım - 20242-Tez, AİHM kararları doğrultusunda Türk hukukunda müdafiin yetkileri - MEHMET CAN KARAGÖZ- 20253-DergiPark, Anayasa Mahkemesinin Güncel Kararları Işığında Soruşturma Dosyasına ErişiminKısıtlanmasının Kişi Hürriyeti ve Güvenliği Hakkına Etkisi - Volkan Aslan - 20254-Tez, Ceza muhakemesi hukukunda avukatın soruşturma dosyasını inceleme hakkı - DAVUT DAL -2025